Từ cây Nở ngày đất đến chế phẩm hỗ trợ điều trị bệnh gút dựa trên bằng chứng khoa học

 

Bệnh gút (gout) hay còn gọi là thống phong là rối loạn chuyển hóa purin đặc trưng bởi tình trạng tăng acid uric máu và lắng đọng tinh thể monosodium urat tại các mô trong cơ thể. Sự tích tụ các tinh thể này không chỉ gây viêm khớp cấp và mạn tính mà còn có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như sỏi thận, suy thận và các bệnh lý tim mạch. Trong điều trị hiện nay, việc kiểm soát nồng độ acid uric thông qua ức chế enzyme xanthine oxidase được xem là hướng tiếp cận hiệu quả nhằm tác động trực tiếp vào cơ chế sinh bệnh. Tuy nhiên, trên thực tế, việc sử dụng thuốc tổng hợp kéo dài vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định từ nguy cơ phản ứng bất lợi đến yêu cầu theo dõi chặt chẽ trong quá trình điều trị. 

Trong khi đó, nhiều cây thuốc quen thuộc trong y học dân gian lại đang mở ra những hướng tiếp cận triển vọng. Cây Nở ngày đất (Gomphrena celosioides Mart.) từ lâu đã được người dân sử dụng để hỗ trợ điều trị các bệnh viêm khớp, sỏi thận và rối loạn tiết niệu, những vấn đề có liên quan chặt chẽ đến bệnh gút. Dù đã có những ghi nhận ban đầu về thành phần hóa học phong phú của loài cây này nhưng các nghiên cứu chuyên sâu làm rõ khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase, tác dụng kháng viêm và cơ chế sinh học cụ thể vẫn còn rất hạn chế. 

 

Cây Nở ngày đất (Gomphrena celosioides Mart.). Nguồn: Internet

Trong một nghiên cứu gần đây của TS. Ngô Văn Quang và nhóm nghiên cứu Viện Hoá học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) thực hiện, “Nghiên cứu thành phần hóa học, hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase và kháng viêm của cây Nở ngày đất (Gomphrena celosioides Mart.)” (mã số: VAST04.10/23-24), đã cung cấp bằng chứng khoa học về giá trị dược liệu của cây Nở ngày đất, góp phần mở ra hướng khai thác các hoạt chất tự nhiên an toàn, hiệu quả trong hỗ trợ điều trị và phòng ngừa bệnh gút

Từ kinh nghiệm dân gian đến bằng chứng khoa học

Nhóm nghiên cứu đã làm rõ tác dụng ức chế enzyme xanthine oxidase - cơ chế sinh bệnh cốt lõi của gút, đồng thời đánh giá tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa ở nhiều mức độ khác nhau. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết n-butanol của cây Nở ngày đất có hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase nổi trội, từ đó định hướng chính xác việc phân lập các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh.

Một trong những điểm mới quan trọng của đề tài là phân lập thành công 8 hợp chất từ cây Nở ngày đất, trong đó 5 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện từ loài Gomphrena celosioides. Đáng chú ý, hợp chất sesuvioside A (NDP4) không chỉ thể hiện khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase mà còn góp phần làm giảm các yếu tố và phản ứng viêm trong cơ thể. Nghiên cứu cũng khẳng định rõ tác dụng kép “chống gút - kháng viêm” của hợp chất này. 

Nhóm đã xây dựng thành công quy trình tạo chế phẩm giàu hoạt tính ức chế enzyme xanthine oxidase ở quy mô 50 g/mẻ, đồng thời đánh giá độc tính cấp và xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cho chế phẩm. Kết quả thử nghiệm cho thấy chế phẩm không gây độc tính cấp qua đường uống ở liều cao, tạo tiền đề quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về phát triển sản phẩm hỗ trợ điều trị gút từ dược liệu trong nước. 

 

Chế phẩm hỗ trợ điều trị gút - sản phẩm từ đề tài nghiên cứu

TS. Ngô Văn Quang cho biết: Nhóm không chỉ dừng lại ở việc làm rõ các hoạt tính sinh học của dược liệu mà hướng tới phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị gút an toàn, ít tác dụng phụ và có thể sử dụng lâu dài. Trong bối cảnh nhiều thuốc tổng hợp hiện nay tuy hiệu quả nhưng có thể gây phản ứng bất lợi khi dùng kéo dài, đặc biệt ở người châu Á, việc khai thác các cây thuốc dân gian quen thuộc, dễ trồng và được nghiên cứu, chuẩn hóa dựa trên bằng chứng khoa học sẽ là hướng đi có nhiều tiềm năng.

Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đánh giá cao các kết quả mà đề tài đã đạt được. Điểm nổi bật của nghiên cứu là lần đầu tiên làm rõ bằng chứng khoa học cho tác dụng ức chế enzyme xanthine oxidase - cơ chế sinh bệnh cốt lõi của gút, đồng thời chứng minh khả năng kháng viêm của các hợp chất chiết xuất từ cây Nở ngày đất. Các kết quả này đã mở ra hướng phát triển các chế phẩm hỗ trợ điều trị gút từ dược liệu trong nước.

Chất lượng và chiều sâu học thuật của đề tài được minh chứng thông qua các công bố khoa học trên các tạp chí uy tín, tiêu biểu là bài báo “Sesuvioside A from Gomphrena celosioides possesses the Dual Anti-gout Actions via Anti-xanthine Oxidase and Anti-inflammatory Activities” đăng trên Journal of the Mexican Chemical Society (SCIE, 2025) cùng các công bố trên Vietnam Journal of Chemistry (Scopus) và tạp chí quốc gia Hóa học & Ứng dụng. Bên cạnh đó, đề tài đã tạo ra các sản phẩm cụ thể có giá trị thực tiễn, bao gồm 8 hợp chất sạch được xác định đầy đủ cấu trúc bằng các phương pháp phổ hiện đại, quy trình tạo chế phẩm hỗ trợ điều trị gút cùng tiêu chuẩn cơ sở cho chế phẩm. 

Trong thời gian tới, nhóm sẽ tiếp tục hoàn thiện và mở rộng quy trình sản xuất chế phẩm, đồng thời phát triển vùng nguyên liệu bền vững, hướng tới tạo ra các sản phẩm an toàn, ổn định và có khả năng ứng dụng lâu dài trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

 

Xử lý tin: Viện Hóa học